چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی باوی سه‌رده‌م

2,537

چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی باوی سه‌رده‌م

 

ئه‌م زنجیره‌یه‌ بۆ؟!

 

خوێنه‌ری به‌ڕێز!

به‌سه‌رنجدان و تێوه‌ڕامانی مێژووی دوورو نزیكی به‌شه‌ر له‌سه‌ر خڕۆكه‌ی زه‌وی، زۆر به‌ڕوونی یاسا (سنة)یه‌كانی خوا تبارك وتعالی كه ‌له‌ژیانی مرۆڤایه‌تییدا دایناون ده‌رده‌كه‌ون، وه‌ك چۆن به‌سه‌رنجدان و لێوردبوونه‌وه‌ی بوونه‌وه‌ر ئه‌و یاسا گه‌ردوونیی و فیزیایی و كیمیایی و بیۆلۆژییانه‌ی كه‌ خوای زاناو تواناو كاربه‌جێ جل جلاله‌ له‌بوونه‌وه‌رو سروشت و ده‌وروبه‌ریاندا دایناون، بۆمان ئاشكرا بوون و ده‌بن!

هه‌ربۆیه‌ش خوای په‌روه‌ردگار له‌چه‌ندان ئایه‌تی قوڕئاندا فه‌رمانی پێكردووین كه‌سه‌رنجی بوونه‌وه‌رو ده‌وروبه‌رمان بده‌ین و له‌دیارده‌ سروشتییه‌كان وردبینه‌وه‌، تاكو یاسا سروشتییه‌كانی خوای بێ وێنه‌ له‌بوونه‌وه‌ری سروشتێنراو (الكون المطبوع)یدا به‌دی بكه‌ین و بدۆزینه‌وه‌. وه‌ك فه‌رموویه‌تی: (أَوَلَمْ يَنظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِن شَيْءٍ)(الأعراف: من الآية185) وه‌فه‌رموویه‌تی: (أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ، وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ، وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ) (الغاشية: 17-20).

هه‌روه‌ها له‌باره‌ی سه‌رنج لێدانی شوێنه‌واری پێشووان و تێوه‌ڕامانی به‌سه‌رهات و سه‌رگوزشته‌كانیان بۆ په‌ند لێوه‌رگرتنیان و په‌ی پێبردنی یاساكانی خوا له‌ژیانی ئینساندا، فه‌رموویه‌تی: (قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ، هَٰذَا بَيَانٌ لِّلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ) (آل عمران: 137-138).

جا یه‌كێك له‌و یاساو سوننه‌تانه‌ی خوای كاربه‌جێ كه‌ له‌ژیانی ئینسان و گه‌لاندا ده‌بینرێن و (عبدالرحمان ابن خلدون) له‌كتێبی نایابی (المقدمة)ی خۆیدا بۆ یه‌كه‌مین جار وه‌ك كۆمه‌ڵناسێكی زه‌بر ده‌ست ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ گه‌ل و میلله‌تانی ژێر ده‌ست و تێشكاو (المغلوب) لایاسایی ئه‌و كۆمه‌ڵ و میلله‌تانه‌ ده‌كه‌ونه‌وه‌و چاویان لێده‌كه‌ن، كه‌به‌سه‌ریاندا زاڵبوونه‌و خستوویانه‌ته‌ ژێر ڕكێفی خۆیانه‌وه‌([1]).

جا هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ی (ابن خلدون) گوتوویه‌تی پێم وایه‌ له‌سه‌دا سه‌د ڕاسته‌، به‌ڵام بێگومان كۆمه‌ڵ و میلله‌تانی زیندوو و خاوه‌ن عه‌زم ئیراده‌ ئه‌وانه‌ن كه ‌هیچ كاتێك له‌به‌رانبه‌ر (قَدَر)و (سنة)كانی خوای په‌روه‌ردگاردا كه‌ به‌زیانیان ته‌واو ده‌بن، ته‌سلیم نابن و چۆك داناده‌ن، به‌ڵكو (عمربن الطاب) رضي الله عنه گوته‌نی: (أفر من قدرالله الى قدر الله)([2]هه‌وڵ ده‌ده‌ن به‌و (قدر) و (سنة)انه‌ی خوای كاربه‌جێ كه‌ له‌قازانجیانن، خۆیان له‌كاریگه‌ریی ئه‌وانی دیكه‌ بپارێزن كه‌زیانیان لێ ده‌ده‌ن.

جا ئه‌وه‌ی كه‌من دوای ئه‌م زه‌مینه‌ سازییه‌ی ڕابرد ده‌مه‌وێ لێره‌دا بیڵێم، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بێگومان میلله‌تی ئێمه‌ به‌گشتی كه‌م و زۆر كه‌وتۆته‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌هلی كوفره‌وه‌ -وه‌ك باقی میلله‌تانی دیكه‌ی جیهانی ئیسلامیی-، وه‌ كه‌م و زۆر هه‌وڵی داوه‌و ده‌دات كه ‌لاساییان بكاته‌وه‌و ته‌قلیدیان بكات، وه‌ك (ابن خلدون) ده‌ڵێ: هه‌ر له‌جل و به‌رگه‌وه‌ هه‌تا بیرو باوه‌ڕ!

ئه‌وه‌تا زۆر به‌زه‌قی ده‌بینین كه‌ خه‌ڵكێكی خوێنده‌وارو([3])  خۆ به‌ڕۆشنبیر زانیشمان له‌بواری بیركردنه‌وه‌و بیروباوه‌ڕدا بێ سێ و دوو ته‌سلیمی سه‌رجه‌م ئه‌و چه‌مك و لێكدانه‌وانه‌ بوونه‌ كه‌ ئه‌هلی كوفر –به‌تایبه‌ت ڕۆژئاواییه‌كان–بڕوایان پێیانه‌، هه‌رچه‌نده‌ بیروبۆچون و لێكدانه‌وه‌كانی ئه‌وان هه‌ڵقوڵاوو زاده‌ی واقیع و ژینگه‌و هه‌ل و مه‌رجێكی زۆر جیاوازبن له‌هی ئێمه‌و مانان!

جا به‌نده‌ به‌په‌نابردنه‌ به‌ر (قدر)ێكی دیكه‌ی خوای كاربه‌جێ، كه‌بریتییه‌ له‌ (سنة تغيير النفس لتغيير الواقع) یاسای: (خۆگۆڕین بۆ گۆڕینی واقیع)، كه‌ چه‌ند ئایه‌تێكی قوڕئان ئاماژه‌ی بۆ ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌ت ئایه‌تی ژماره‌ (11)ی (الرعد) كه‌ ده‌فه‌رموێ: (إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ).

واته‌: بێگومان خوا حاڵ و واقیعی هیچ كۆمه‌ڵێك ناگۆڕێ تاكو ئه‌وان حاڵه‌تی ده‌روونی خۆیان نه‌گۆڕن!

به‌ڵێ به‌نده‌ به‌ په‌نابردنه‌ به‌ر ئه‌و قه‌ده‌رو سوننه‌ته‌ی خوا جل وعلا ده‌مه‌وێ ڕێی ده‌ربازبوون له‌حوكم و كاریگه‌ریی قه‌ده‌رو سوننه‌تی: (لاساكردنه‌وه‌و چاولێكه‌ری ژێر ده‌ست بۆ باڵا ده‌ست)، (تقلید واعجاب المغلوب بالغالب)، بخه‌مه‌ به‌رچاوی كۆمه‌ڵگاو میلله‌ته‌كه‌ی خۆم، چونكه‌ خۆم به‌دڵسۆزی كۆمه‌ڵگاو میلله‌ته‌كه‌م، ده‌زانم و دڵنیاشم كه‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌و هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كی دیكه‌ش له‌سۆنگه‌ی لاساكردنه‌وه‌و چاولێكه‌ریی و خۆلێبزربوون و دوژمن له‌لا زلبوونه‌وه‌، سه‌ری له‌پووچه‌ڵیی و گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ ده‌رده‌چێ، به‌تایبه‌تیش كه‌ ته‌ڕه‌فی لاساكراوه‌و چاولێكراو (الطرف المقلد والمولع به‌) شارستانێتی ئاژه‌ڵییانه‌ی پووچ و بێ كاكڵی ئه‌ورووپاو ڕۆژئاوا بێت!

شایانی باسیشه‌ كه‌ (ابن خلدون) كۆمه‌ڵناسی مسوڵمانی زبر ده‌ست ئه‌و دیارده‌یه‌ش –دیارده‌ی له‌به‌ین چوونی میلله‌تی لاساكه‌ره‌وه‌– به‌یه‌كی دیكه‌ له‌یاساو سوننه‌ته‌كانی خوا له‌ژیان و مێژووی به‌شه‌ردا داده‌نێ([4]).

جا بۆ هێنانه‌دی ئه‌و ئامانجه‌ش –وێڕای هه‌وڵ و هه‌نگاوه‌كانی دیكه‌م– به‌پێویستم زانی زنجیره‌ باسێك بنووسم –كه‌هه‌ر كامێكیان سه‌ره‌تا وه‌ك وتار له‌كۆڕێكدا پێشكه‌ش كراون-، به‌ناوونیشانی: (چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی باوی سه‌رده‌م)، وه‌ هه‌ركامێكیشیان، خوا پشتیوان بێ، ته‌رخان ده‌كرێ بۆ توێژینه‌وه‌ی یه‌كێك له‌و بابه‌ت و مه‌سه‌له‌ باوانه‌ی كه‌ له‌م ڕۆژگارو سه‌رده‌مه‌ماندا له‌نێو سه‌رجه‌م یان تێكڕای چین و توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگاو میلله‌ته‌كه‌ماندا له‌ئارادان و كه‌م و زۆر قسه‌و باسیان له‌باره‌وه‌ ده‌كرێ و مشت و مڕو بگره‌و به‌رده‌یان له‌سه‌ر ده‌كرێ.

هۆی هه‌ڵبژاردنی ئه‌و جۆره‌ بابه‌ت و مه‌سه‌لانه‌ش له‌لایه‌ن به‌نده‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ كام له‌و بابه‌تانه‌ زاده‌و هه‌ڵقوڵاوی واقیعی میلله‌ت و كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ نین و ئه‌گه‌ر گریمان ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ خه‌ڵكی ڕۆژئاواش ناچاریان بووبێ و له‌هه‌ل و مه‌رجێكی ناسازگارو نه‌خۆشدا گرفتاریان بووبێت، وه‌ئه‌گه‌ر گریمان ئه‌و جۆره‌ مه‌سه‌له‌و بابه‌تانه‌ ڕۆژێك له‌ڕۆژان خێرێكیان لێهه‌ڵوه‌ریبێ بۆ خاوه‌ن و په‌یداكه‌رانیان، ئه‌وه‌ بێگومان میلله‌ت و كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ نه‌بۆیان ئاتاج و ناچاره‌و، نه‌هیچ ده‌ردێكیشی چاره‌سه‌رده‌كه‌ن، به‌ڵكو هه‌تا خێرێكیان لێده‌بینێ سه‌د زیانی پێده‌گه‌یه‌نن.

به‌ڵێ هه‌ر كام له‌مه‌سه‌له‌و بابه‌ته‌كانی:

تیرۆر، سیكۆلاریزم، مافه‌كانی مرۆڤ([5])، دیموكراسی، جیهانگیریی (عه‌وله‌مه‌) كه ‌خوا یاربێ هه‌ركامێكیان ئاڵقه‌یه‌كی ئه‌م زنجیره‌یه‌ ده‌بن، كه‌م و زۆر په‌یوه‌ندییان به‌واقیع و هه‌ل و مه‌رجی میلله‌ت و كۆمه‌ڵگای ئێمه وه‌ نیه‌و، ئه‌گه‌ر گریمان ده‌رمانیش بن بۆ ده‌ردو نه‌خۆشییه‌كانی كه‌سانێكی دیكه‌ی جیاواز له‌ ئێمه‌ گیراوه‌ته‌وه‌و هیچ ماقووڵیش نیه‌ ئینسان هه‌ر له‌خۆوه‌ ده‌رمان و چاره‌سه‌رێك كه ‌بۆ خه‌ڵك و واقیع و شوێنێكی دیكه‌ دانراوه‌، به‌كاربێنێ! چونكه‌ ئه‌وه‌ هیچ كه‌ چاره‌سه‌ری ناكات! بگره‌ دوور نیه‌و زۆریش پێده‌چێ كه‌ ئه‌و ده‌رمان له ‌گۆتره‌ به‌كارهێنان و لاساكردنه‌وه‌و چاولێكه‌رییه‌ سه‌ری به‌فه‌تاره‌ت بدات و بیشیفه‌وتێنێ!

ئیدی به‌هیوای ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ركام له‌ ئاڵقه‌كانی ئه‌م زنجیره‌یه‌ ببێته‌ مایه‌ی به‌رچاو ڕوون بوونه‌وه‌ی خه‌ڵكێكی زۆری كۆمه‌ڵگاكه‌مان و ده‌ربازبوون یان پارێزرانیان له‌ ده‌ردی كوشنده‌ی چاولێكه‌ریی و لاساكردنه‌وه‌و به‌چاوی خه‌ڵك بینین و به‌گوێی خه‌ڵك بیستن و به‌عه‌قڵی خه‌ڵك بیركردنه‌وه‌! به‌تایبه‌تیش خه‌ڵكێكی سه‌رگه‌ردان و ده‌رده‌دارو گرفتاری وه‌ك ڕۆژئاواییه‌كان، كه ‌هه‌رچه‌نده‌ له‌ڕووی ماددیی و ته‌كنهۆلۆژیاو تێركردنی لایه‌نی ئاژه‌ڵیی و غه‌ریزه‌كانییه‌وه‌ په‌ڕێزو شوێنه‌واریان دیارو به‌رچاوه‌، به‌ڵام بێگومان هه‌ركه‌سێك به‌ وردبینی و دووربینی و له‌ڕوانگه‌ی ئیمان و به‌ویژدانه‌وه‌ سه‌رنج له‌ژیان و گوزه‌ران و لایه‌نی ئینسانییان بدات له‌پووچه‌ڵیی و گه‌نده‌ڵیی و فشۆڵیی كۆمه‌ڵگاكه‌یان دڵنیا ده‌بێ و، ده‌زانێ كه‌ له‌سه‌ر قه‌راغی كه‌نده‌ڵانێكی بن هه‌ڵۆڵی هه‌ڵواسراون!

كۆتایی پێناسه‌ی ئه‌م زنجیره‌یه‌ش به‌م دوو تێبینییه‌ گرنگه‌ دێنم:

یه‌كه‌م: شتێكی ڕوون و بێ چه‌ندو چوونه‌ كه ‌بۆ تێگه‌یشتنی هه‌ر وشه‌و زاراوه‌یه‌ك به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی كه ‌بوونه‌ته‌ ڕه‌مزو ناوونیشان بۆ مه‌سه‌له‌ گرنگه‌كان و ڕێچكه‌و بیردۆزه‌كان، پێویسته‌ سه‌رنجی ڕه‌گ و ڕیشه‌كانیان بده‌ین و گوێ بۆ خاوه‌نه‌كانیان و ئه‌وانه‌ بگرین كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار به‌كاریان هێناون، نه‌ك هه‌ر له‌خۆمانه‌وه‌و به‌گۆتره‌ چه‌مك و واتای دڵخواستی خۆمانیان بۆ دابتاشین! چونكه‌ له‌حاڵێكی وادا گیرۆده‌ی هه‌ڵه‌و چه‌واشه‌ بوونی زۆر خراپ ده‌بین.

دووه‌م: شتێكی بێ جێ و ناماقووڵه‌ كه ‌پێش لێكۆڵینه‌وه‌ی وردو قووڵ له‌باره‌ی دین و كلتوورو فه‌رهه‌نگ و واقیع وهه‌لومه‌رج و گرفت و كێشه‌كانمانه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ركێڵانه‌و عاتیفییانه‌ ئه‌و وشه‌و زاراوه‌و بیردۆزانه‌ی كه‌ پێمان نامۆن و زاده‌و هه‌ڵقوڵاوی واقیعێكی دیكه‌ی جیاواز له‌واقیعی ئێمه‌ن، یه‌كسه‌ر له‌زاری خه‌ڵكی دیكه‌وه‌ بیان قۆزینه‌وه‌، چونكه‌ وه‌ك پێشتریش گوتمان ئه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ كه‌سێك هه‌روا له‌گۆتره‌ ده‌رمانی بابایه‌كی نه‌خۆش و ده‌رده‌دار به‌كاربێنێ! هه‌روه‌ها كه‌سێكیش له‌وه‌زعی ماڵی خۆی ئاگادار نه‌بێت داخۆ چی و چی تێدایه‌و چییان هه‌یه‌و چییان نیه‌و، له‌خۆوه‌ بكه‌وێته‌ سواڵ و سه‌ده‌قه‌ له‌ملاولا، زۆر نیزیكه‌ ئه‌و په‌نده‌ كوردییه‌ی به‌سه‌ردا بچه‌سپی كه‌ ده‌ڵێ: (ماڵیان پڕ بوو له‌ڕازیانه‌و منداڵیشیان به‌زگ ئێشه‌ ده‌مرد).

خوای به‌خشه‌ریش تبارك وتعالی هێزو پێزی ئه‌وه‌ بخاته‌ ئه‌م به‌رهه‌مه‌وه‌ كه ‌بیكاته‌ شایسته‌ی پێكانی ئه‌و نیشانه‌و ئامانجانه‌ی كه ‌بۆیان نووسراوه‌.

25 ڕه‌جه‌بی 1423ك

2/10/2002ز

ئه‌حمه‌دئاوا

([1]) بڕوانه‌: (المقدمه‌)ص 116،117، فصل: (في أن المغلوب مولع أبدا بالاقتداء بالغالب في شعاره وزية ونحتلته وسائر أحواله وعوائده).

([2]) (بخاري) گێڕاویه‌ته‌وه، هه‌روه‌ها (عبدالقادر الگیلانی)یش قسه‌یه‌كی له‌و جۆره‌ی هه‌یه‌.

([3]) دیاره‌ سوپاس بۆ خوای به‌رزو مه‌زن، خه‌ڵكی دیكه‌شمان هه‌یه‌ كه ‌قه‌ناعه‌ت و هه‌ڵوێستیان وانیه‌.

[4] ـ بڕوانه‌: (المقدمة)ص 117،118، (فصل: في أن الأمة اذا غلبت وصارت في ملك غيرها أسرع اليها الفناء).ٍ

([5]) مافه‌كانی مرۆڤ به‌و چه‌مك و واتایه‌ی كه‌ ڕۆژئاواییه‌كان به‌كاریان هێناوه‌ له‌كاتی توێژینه‌وه‌ی (مافی مرۆڤ)دا باسی ده‌كه‌ین، نه‌ك به‌موتڵه‌قی، ئه‌و ڕوونكردنه‌وه‌شم له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ كه ‌زاراوه‌ی (مافی مرۆڤ) وشه‌یه‌كی به‌رزو دڵگیره‌ ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی بێ و جه‌وهه‌رو كاكڵێكی شایسته‌و وه‌ك پێویستی هه‌بێ.

 

Comments
Loading...